Tarihte 112 yıl önce bugün: Cihad-ı Ekber ilan edildi

14 Kasım 1914’te İstanbul’da Fatih Camii önünde toplanan büyük kalabalığa, Şeyhülislam Ürgüplü Hayri Efendi’nin imzasını taşıyan cihad fetvaları okundu. Osmanlı Devleti, I. Dünya Savaşı’na girişinin ardından bütün dünya Müslümanlarını İtilaf devletlerine karşı “Cihad-ı Ekber”e çağırıyordu.

Çağrının içeriği

Fetvalarda, İngiltere, Fransa ve Rusya’nın İslam topraklarına saldırdığı belirtilerek bu devletlere karşı savaşmanın bütün Müslümanlar için farz olduğu ilan edildi. Çağrı özellikle bu devletlerin sömürgesinde yaşayan Hindistan, Kuzey Afrika, Mısır ve Orta Asya Müslümanlarına yönelikti. Halifenin bu çağrısıyla sömürge ordularındaki Müslüman askerlerin saf değiştirmesi umuluyordu.

Beklenen karşılık neden gelmedi?

Çağrı, bazı bölgelerde direniş hareketlerine ilham verdi; Libya’da ve Hindistan’ın bazı kesimlerinde etkili oldu. Ancak genel olarak beklenen etkiyi göstermedi. Yüz binlerce Hindistanlı ve Kuzey Afrikalı Müslüman asker, İngiliz ve Fransız orduları saflarında Çanakkale’de, Irak’ta ve Filistin’de Osmanlı’ya karşı savaştı. Sömürge yönetimlerinin baskısı, propaganda ve kendi içindeki milliyetçi akımlar, ümmet bilincinin önüne geçmişti.

Bugüne bakış: Gelinen nokta ve çıkarılacak ders

Cihad-ı Ekber’in sınırlı karşılık bulması, ümmet bilincinin 20. yüzyılın başında ne kadar zayıfladığını gösteriyordu. Müslüman, Müslümana karşı savaşan ordularda asker olmuştu. Bugün de durum farklı değil: Ümmetin ortak meselelerinde Müslüman ülkeler çoğu zaman karşı saflarda yer alıyor; Filistin için birlikte ses çıkarmaları bile mümkün olmuyor.

Yüce Allah şöyle buyurur: “Size ne oldu da Allah yolunda ve ‘Rabbimiz! Bizi halkı zalim olan bu memleketten çıkar’ diyen zavallı erkekler, kadınlar ve çocuklar uğrunda savaşmıyorsunuz?” (Nisâ, 4/75). Cihad-ı Ekber’in dersi şudur: Bir çağrının karşılık bulması, onu duyacak bir ümmet bilincinin varlığına bağlıdır. O bilinç yeniden inşa edilmedikçe, en haklı çağrılar bile yankısız kalır.

Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Cihâd-ı Ekber” ve “Hayri Efendi, Ürgüplü” maddeleri. Görsel: Şeyhülislam Ürgüplü Hayri Efendi cihad ilanı sırasında, İstanbul, 14 Kasım 1914 (Wikimedia Commons, kamu malı).