Fâtih’in hocası, mikrobun öncüsü: Akşemseddin

İstanbul’un fethinde Fâtih Sultan Mehmed’in yanında bulunan, onu yetiştiren ve fethe hazırlayan âlimlerin başında Akşemseddin gelir. Hem din ilimlerinde hem tıpta derin bilgisiyle tanınan bu âlim, ilim ve cihadın bir arada yürüdüğü bir neslin temsilcisidir.

Hayatı

Asıl adı Muhammed Şemseddin olan Akşemseddin, 1390 civarında Şam’da doğdu. Küçük yaşta ailesiyle Anadolu’ya geldi; Osmancık ve Amasya’da ilim tahsil etti, müderrislik yaptı. Daha sonra Ankara’da Hacı Bayram-ı Velî’nin talebesi oldu. Tefsir, hadis ve fıkhın yanında tıp ilmiyle de meşgul oldu.

Tıp ilmindeki yeri

Akşemseddin, “Maddetü’l-hayât” adlı eserinde hastalıkların, gözle görülmeyecek kadar küçük canlılar aracılığıyla insandan insana geçtiğine işaret eden görüşler ileri sürmüştür. Bu görüşleri, mikrobun bilimsel olarak tanımlanmasından yaklaşık dört asır önce dile getirmesi bakımından dikkat çekicidir. Bitkilerle tedavi üzerine de çalışmalar yapmıştır.

İstanbul’un fethi

Akşemseddin, II. Murad döneminde şehzade Mehmed’in hocaları arasında yer aldı ve onun fetih idealinin şekillenmesinde etkili oldu. 1453 kuşatmasında orduyla birlikte bulundu; kuşatmanın uzadığı ve moralin bozulduğu günlerde Sultan’a yazdığı mektuplarla ona sabır ve sebat tavsiye etti. Kaynaklarda, fetihten sonra Ebû Eyyûb el-Ensârî’nin kabrinin yerini tespit ettiği rivayet edilir. Fetihten birkaç yıl sonra Göynük’e çekildi ve 1459’da orada vefat etti.

Bugüne bakış: Gelinen nokta ve çıkarılacak ders

Akşemseddin’in kuşağında âlim, ümmetin meselelerinin tam ortasındaydı: Hükümdarı yetiştiriyor, orduyla birlikte cepheye gidiyor, aynı zamanda tıpta yeni ufuklar açıyordu. Din ilmi ile dünya ilimleri birbirinden kopmamıştı. Bugün ise ümmet, bir yanda hayattan kopuk bir din eğitimi, diğer yanda inançtan kopuk bir bilim anlayışı arasında bölünmüş durumda. Müslüman ülkeler, bilim ve teknolojide dünyanın en geri sıralarında yer alıyor.

Yüce Allah, “Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?” buyurur (Zümer, 39/9). Akşemseddin’in dersi şudur: Fetihler, ilmiyle ve ahlakıyla nesil yetiştiren âlimlerin eseridir. Ümmetin yeni fetihleri de, din ve dünya ilimlerini birlikte taşıyan, ümmetin derdini dert edinen âlimlerle mümkün olacaktır.

Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Akşemseddin” maddesi; Taşköprizâde, eş-Şekâiku’n-Nu’mâniyye. Görsel: Göynük’te Akşemseddin’in kabri (Wikimedia Commons, Yozer1, CC BY-SA 3.0).