Tarihte 187 yıl önce bugün: Tanzimat Fermanı ilan edildi

3 Kasım 1839’da İstanbul’da Gülhane Bahçesi’nde, Hariciye Nazırı Mustafa Reşid Paşa tarafından okunan Tanzimat Fermanı ile Osmanlı Devleti’nde yeni bir dönem başladı. Fermanın amacı devleti kurtarmaktı; ancak Avrupa’nın baskısı ve onayı gözetilerek hazırlanan bu reformlar, zamanla devletin kendi hukukundan ve kimliğinden uzaklaşmasının da kapısını araladı.

Fermanın vaatleri

Sultan Abdülmecid adına ilan edilen fermanla herkesin can, mal ve namus güvenliğinin sağlanacağı, vergilerin adil biçimde ve gelire göre toplanacağı, askerlik hizmetinin düzene konacağı ve kimsenin mahkeme kararı olmaksızın cezalandırılmayacağı taahhüt edildi. Bu güvenceler, Müslüman ve gayrimüslim bütün tebaayı kapsıyordu.

Avrupa’nın gölgesinde reform

Ferman, devletin en zor anlarından birinde ilan edildi. Mısır valisi Mehmed Ali Paşa’nın isyanı karşısında Osmanlı, Avrupa devletlerinin desteğine muhtaçtı. Reformlar, bu desteğin bir bedeli olarak da görüldü. Aynı dönemde İngiltere ile imzalanan 1838 Balta Limanı Ticaret Antlaşması, Osmanlı pazarını Avrupa mallarına açarak yerli üretimi çökertmişti.

Tanzimat’la birlikte Fransız modelinden alınan ceza ve ticaret kanunları yürürlüğe girdi; şer’î mahkemelerin yanında yeni mahkemeler kuruldu. 1856’daki Islahat Fermanı ise doğrudan Avrupa devletlerinin talepleri doğrultusunda hazırlandı ve gayrimüslimlere yönelik ayrıcalıkları genişletti. İslam hukuku, devletin hayatında adım adım daraltıldı. Ahmed Cevdet Paşa’nın öncülüğünde hazırlanan Mecelle, bu gidişe karşı İslam hukukunu koruma çabasının en önemli eseri oldu.

Bugüne bakış: Gelinen nokta ve çıkarılacak ders

Tanzimat, bir ümmetin kendi değerlerine güvenini kaybettiğinde nasıl başkalarının reçeteleriyle kurtuluş arayacağının ilk büyük örneğiydi. “Batılılaşma” adıyla başlayan bu süreç, sonraki yüzyılda İslam dünyasının hemen her yerinde tekrarlandı. Bugün de Müslüman ülkelerin pek çoğu, ekonomiden eğitime ve hukuka kadar hayatlarını Batılı kurumların onayına göre düzenliyor.

Yüce Allah, “Yoksa onlar câhiliye hükmünü mü arıyorlar? Kesin bilgiyle inanan bir toplum için hüküm bakımından Allah’tan daha güzel kim vardır?” buyurur (Mâide, 5/50). Tanzimat’ın dersi şudur: Islah, ümmetin kendi kaynaklarından beslendiğinde dirilişe; başkalarının dayatmasıyla yapıldığında ise yabancılaşmaya götürür.

Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Tanzimat”, “Islahat Fermanı” ve “Mecelle” maddeleri; Ahmed Cevdet Paşa, Tezâkir. Görsel: Mustafa Reşid Paşa, 19. yüzyıl gravürü (Wikimedia Commons, kamu malı).