Adaletin teminatı: İslam ve Osmanlı’da kadılık

İslam medeniyetinde adaletin dağıtıcısı kadıydı. Osmanlı’da kadı, yalnızca davalara bakan bir hâkim değil; aynı zamanda şehrin belediye başkanı, noteri ve halkın devlet karşısındaki güvencesiydi. Kadılık kurumu, “adalet mülkün temelidir” ilkesinin canlı karşılığıydı.
Kadılığın temeli
Resûlullah ﷺ, Muâz b. Cebel’i Yemen’e kadı olarak gönderirken ona neyle hükmedeceğini sormuş; Muâz’ın önce Kitap’la, sonra Sünnet’le, bunlarda bulamazsa kendi içtihadıyla hükmedeceğini söylemesi üzerine onu takdir etmiştir. Hz. Ömer döneminden itibaren kadılık, devletin müstakil bir kurumu hâline geldi.
Osmanlı’da kadı
Osmanlı’da kadılar, medrese eğitimi almış âlimler arasından seçilirdi. Her kazada bir kadı bulunur; kadı mahkemesinde Müslüman ve gayrimüslim herkesin davası görülürdü. Kadılar, fiyat denetiminden vakıfların işleyişine, miras paylaşımından yetimlerin haklarının korunmasına kadar geniş bir alanda yetkiliydi. Tuttukları şer’iyye sicilleri, bugün Osmanlı toplum hayatının en önemli kaynakları arasındadır.
Kadılar, padişahın emirlerinin şeriata aykırı olduğunu düşündüklerinde bunu bildirmekle yükümlüydü. Pek çok kadının, yüksek makam sahiplerine karşı bile halkın hakkını koruduğu bilinmektedir.
Bugüne bakış: Gelinen nokta ve çıkarılacak ders
Kadılığın gücü, hükmünü Allah’ın kitabına dayandırmasından ve güçlüye karşı zayıfın yanında durabilmesinden geliyordu. Bugün İslam dünyasının pek çok ülkesinde yargı, iktidarların aracı hâline gelmiş; mazlumlar mahkeme kapılarında değil, zindanlarda bekliyor. Adaletin olmadığı yerde ise ne birlik ne güven ne de bereket kalıyor.
Resûlullah ﷺ, “Kadılar üç kısımdır; biri cennette, ikisi cehennemdedir. Cennette olan, hakkı bilip onunla hükmedendir. Hakkı bildiği hâlde hükmünde zulmeden ile bilgisizce hükmeden ise cehennemdedir” buyurmuştur (Ebû Dâvûd, Akdiye, 2; Tirmizî, Ahkâm, 1). Kadılığın dersi şudur: Adalet, bir ümmetin ayakta kalmasının temelidir; onu ayakta tutacak olan da Allah’tan korkan ve güçlüden korkmayan hâkimlerdir.
Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Kadı” ve “Şer’iyye Sicilleri” maddeleri; Ebû Dâvûd, Akdiye, 2 ve 11. Görsel: İstanbul ve Mekke kadılığı yapmış Karaçelebizâde Abdülazîz Efendi’nin Ravzatü’l-ebrâr adlı eserinin el yazması (Wikimedia Commons, Fransa Millî Kütüphanesi, kamu malı).




Yorum yaz