Stalin’in “ölüm trenleri”: Yurtlarından sürülen Ahıska Müslümanları

Sovyetler Birliği’nin lideri Josef Stalin, 1944 yılında Türkiye sınırındaki Ahıska bölgesinde yaşayan Türk ve Müslüman nüfusu topluca sürgün etme kararı aldı

Tarih 1944. İkinci Dünya Savaşı bütün şiddetiyle devam ederken Sovyetler Birliği, kendi topraklarında yaşayan halklara yönelik kitlesel sürgün politikalarını sürdürüyordu. Kırım Tatarları, Çeçenler, İnguşlar ve diğer toplulukların ardından bu kez hedefte Gürcistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’nin Türkiye sınırındaki Ahıska bölgesinde yaşayan Türkler, Kürtler ve Hemşinliler bulunuyordu.
Sovyet lideri Josef Stalin’in emriyle gerçekleştirilecek operasyon, on binlerce insanın hayatını kökünden değiştirecek ve Ahıska Türklerinin nesiller boyunca sürecek vatan hasretinin başlangıcı olacaktı.
Bugünkü Gürcistan sınırları içerisinde bulunan Ahıska, Adıgön, Aspinza, Ahılkelek ve Bogdanovka bölgelerinde yaşayan Ahıska Türkleri, yüzyıllardır bu topraklarda varlıklarını sürdüren Müslüman bir topluluktu. Osmanlı-Rus savaşlarının ardından Rus hâkimiyetine giren bölge, 1917 Bolşevik Devrimi sonrasında Sovyet yönetiminin kontrolüne geçmişti. Sovyet döneminde Türkçe isimlerin değiştirilmesi, eğitim dilinin dönüştürülmesi ve topluluğun kültürel kimliği üzerindeki baskılar da giderek artmıştı.
TÜRKİYE SINIRINDAKİ MÜSLÜMAN NÜFUS HEDEF ALINDI
Sürgünün hazırlıkları 1944 yazında başladı. Sovyet gizli polisi NKVD’nin başındaki Lavrenti Beriya, 24 Temmuz 1944’te Stalin’e sunduğu raporda Türkiye sınırındaki Türk, Kürt ve Hemşin nüfusunu güvenlik tehdidi olarak gösterdi. Raporda bölge halkının Türkiye’deki akrabalarıyla ilişkileri, kaçakçılık faaliyetleri ve Türkiye’ye istihbarat aktarabileceği iddiaları sürgün gerekçesi olarak sıralandı.
Stalin başkanlığındaki Devlet Savunma Komitesi, 31 Temmuz 1944’te 6279ss numaralı gizli kararı kabul etti. Kararla birlikte Ahıska ve çevresindeki sınır bölgelerinde yaşayan yaklaşık 86 bin kişinin Kazakistan, Özbekistan ve Kırgızistan’a gönderilmesi kararlaştırıldı. Üstelik sürgünle boşaltılacak bölgelere Gürcistan’ın diğer bölgelerinden 7 bin ailenin yerleştirilmesi de planlandı. Böylece Sovyet yönetimi yalnızca on binlerce insanı yurdundan çıkarmayı değil, bölgenin nüfus yapısını değiştirmeyi de hedefliyordu.
20 Eylül 1944’te NKVD tarafından yayımlanan operasyon emriyle hazırlıklar tamamlandı. İnsanların evlerinden çıkarılması, mallarının kaydedilmesi ve trenlere yerleştirilmesi için ayrıntılı talimatlar verildi.
KADINLAR, ÇOCUKLAR VE YAŞLILAR HAYVAN VAGONLARINA DOLDURULDU
14 Kasım’ı 15 Kasım’a bağlayan gece başlayan sürgün operasyonu, 15-18 Kasım tarihleri arasında Ahıska ve çevresindeki bölgelerde gerçekleştirildi. Acaristan’daki ilgili nüfusun nakli ise 25-26 Kasım tarihlerinde yapıldı.
Sovyet askerleri köylere girerek insanları evlerinden çıkardı. 40 bin kadar erkek savaştayken geride kalan yaşlı, kadın ve çocuklara, yalnız 1 veya 2 saat içinde hazırlanmaları söylendi. İnsanlar yanlarına alabildikleri birkaç parça eşya ve yiyecekle evlerini terk etmek zorunda kaldı. Evler, tarlalar, hayvanlar ve yıllar boyunca biriktirdikleri bütün mal varlıkları geride kaldı.
Sürgünün en acı yönlerinden biri, bölgedeki erkeklerin önemli bir bölümünün Sovyet ordusunda Nazi Almanyası’na karşı savaşıyor olmasıydı. Cephede bulunan binlerce askerin geride bıraktığı kadınlar, çocuklar ve yaşlılar da sürgüne gönderildi. Sovyet yönetimi, kendi ordusunda savaşan insanların ailelerini dahi topluca cezalandırmaktan çekinmedi.
İnsanlar hayvan taşımacılığında kullanılan yük vagonlarına dolduruldu. Vagonlarda yeterli yiyecek, içme suyu, ısınma ve sağlık koşulları bulunmuyordu. Yaklaşık bir ayı bulan yolculuk sırasında açlık, susuzluk, soğuk ve hastalıklar nedeniyle çok sayıda insan hayatını kaybetti.
Sovyet kayıtlarına göre sürgün operasyonunda 91 bin 95 kişi Orta Asya’ya gönderildi. Bazı sonraki kayıtlarda bu sayı 92 binin üzerine çıkıyor. Bu rakamlar Türklerin yanı sıra aynı operasyonla sürgün edilen Kürt ve Hemşinli nüfusu da kapsıyor. Dolayısıyla operasyonun toplam mağdur sayısı yalnızca Ahıska Türkleri ile sınırlanmıyor.
Yine on binlerce insan yollarda hayatını kaybederken, cansız bedenleri ise trenlerden atıldı. Binlerce çocuk, aylarca süren sürgün yolculuğunu anneleri olmadan tamamlamaya çalıştı.
BİNLERCE İNSAN SÜRGÜN TOPRAKLARINDA HAYATINI KAYBETTİ
Sürgün edilenler Özbekistan, Kazakistan ve Kırgızistan’daki yerleşimlere dağıtıldı. Ancak trenlerden inmek, onlar için kurtuluş anlamına gelmiyordu. İnsanlar özel yerleşimci statüsüne sokuldu; ikamet ettikleri yerlerden izinsiz ayrılmaları yasaklandı ve düzenli olarak Sovyet makamlarına kayıt yaptırmak zorunda bırakıldılar.
Aileler çoğunlukla tarım işlerinde çalıştırıldı. Yetersiz barınma, açlık, salgın hastalıklar ve ağır çalışma koşulları özellikle çocuklar ve yaşlılar arasında ölümleri artırdı. Bazı akademik çalışmalarda, sürgün edilen Türk, Kürt ve Hemşinliler arasından 1945-1950 yılları arasında 19 bin 47 kişinin hayatını kaybettiği belirtiliyor. Yolculuk sırasında ve hemen sonrasında yaşanan ölümlere ilişkin tahminler ise kaynaklara göre önemli ölçüde değişiyor.
Sovyet yönetiminin uyguladığı baskı yalnızca fiziksel yaşam koşullarıyla sınırlı kalmadı. Ahıska Türkleri camilerinden, mezarlıklarından, tarihî yerleşimlerinden ve geleneksel sosyal çevrelerinden koparıldı. Sovyetlerin din karşıtı politikaları da Müslüman topluluğun dinî hayatını daha da zorlaştırdı.
STALİN ÖLDÜ, ANCAK AHISKA TÜRKLERİNİN MAĞDURİYETİ BİTMEDİ
1953 yılında Stalin’in ölümünün ardından Sovyetler Birliği’nde bazı sürgün edilmiş halkların hakları iade edilmeye başlandı. Çeçenler, İnguşlar, Karaçaylar ve Balkarlar gibi toplulukların tarihî topraklarına dönüşünün önü açılırken Ahıska Türkleri bu haktan yararlandırılmadı.
28 Nisan 1956’da sürgün edilen bazı halklara yönelik kısıtlamalar kaldırıldı ancak Ahıska Türklerinin Gürcistan’a dönüşüne izin verilmedi. 1957 yılında Azerbaycan’a yerleşmelerinin önü açıldı. Böylece binlerce Ahıska Türkü, kendi topraklarına dönmek yerine başka bir Sovyet cumhuriyetinde yeni bir hayat kurmak zorunda kaldı.
1968 yılında hareket ve ikamet kısıtlamalarının hafifletilmesi de tarihî yurda toplu dönüşü sağlamadı. Aradan geçen yıllara rağmen Ahıska Türklerinin doğdukları topraklara dönme talebi karşılıksız kaldı.
1989’DA FERGANА’DA İKİNCİ FELAKET: AHISKA TÜRKLERİ YENİDEN SÜRGÜN EDİLDİ
1944 yılında Özbekistan’a yerleştirilen Ahıska Türklerinin önemli bir bölümü, onlarca yıl boyunca Fergana Vadisi’nde yaşamını sürdürdü. Ancak 1989 Haziranında bölgede patlak veren etnik şiddet, topluluğu bir kez daha felaketle karşı karşıya bıraktı.
Özbekistan’ın Fergana bölgesinde Ahıska Türklerinin evlerine saldırılar düzenlendi. Evler yakıldı, insanlar darbedildi ve öldürüldü. Şiddet olaylarının büyümesi üzerine Sovyet ordusu bölgeye müdahale etti ve Ahıska Türklerinin önemli bir bölümü askerî koruma altında tahliye edildi.
Fergana olaylarına ilişkin araştırmalarda 112 kişinin hayatını kaybettiği, 1.032 kişinin yaralandığı ve yüzlerce evin yakıldığı veya tahrip edildiği belirtiliyor. Yaklaşık 17 bin Ahıska Türkünün Sovyet ordusunun yardımıyla bölgeden tahliye edildiği aktarılıyor. Diğer binlerce kişi de kendi imkânlarıyla Özbekistan’dan ayrıldı.
Böylece 1944’te Stalin yönetiminin kararıyla yurtlarından koparılan Ahıska Türkleri, 45 yıl sonra bu kez Fergana’daki şiddet nedeniyle ikinci kez yerlerinden edildi. Topluluk Azerbaycan, Rusya ve eski Sovyet coğrafyasındaki farklı ülkelere dağıldı.
GÜRCİSTAN’IN GERİ DÖNÜŞ TAAHHÜDÜ YILLARCA YERİNE GETİRİLMEDİ
Ahıska Türklerinin tarihî topraklarına dönüş meselesi Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından da çözülemedi. Gürcistan, 1999 yılında Avrupa Konseyi’ne üye olurken sürgün edilen Ahıska Türklerinin geri dönüşünü sağlayacak bir yasal çerçeve oluşturmayı taahhüt etti.
Ancak bu konuda somut adımlar atılması yıllar sürdü. Gürcistan Parlamentosu 11 Temmuz 2007’de sürgün edilenlerin ve onların soyundan gelenlerin ülkeye dönüşüne yönelik bir yasa kabul etti. Fakat başvuru koşulları, bürokratik engeller, vatandaşlık işlemleri ve ekonomik sorunlar nedeniyle süreç son derece sınırlı kaldı.
Gürcistan’ın resmî verilerine göre geri dönüş kapsamında 5 bin 841 başvuru yapıldı. 1.998 yetişkin başvuru sahibine geri dönen kişi statüsü verilirken 494 kişiye şartlı vatandaşlık tanındı. Ancak şartlı vatandaşlık, diğer ülke vatandaşlığından vazgeçilmesi koşuluna bağlandı ve bu kişilerden hiçbiri bu şartı yerine getirerek vatandaşlığı fiilen kazanmadı.
Avrupa Konseyi de 2014 yılında Gürcistan’ın geri dönüş politikasını eleştirerek hukuki statü verilmesiyle gerçek anlamda geri dönüşün birbirinden farklı olduğunu vurguladı.
Bugün Ahıska Türkleri Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Rusya, Ukrayna ve ABD başta olmak üzere çok sayıda ülkede yaşamını sürdürüyor. Ancak topluluğun önemli bir bölümü için tarihî anavatana dönüş meselesi hâlâ çözülebilmiş değil.
Kaynak: Mira Haber




Yorum yaz